Extreme droogte en de invloed op de menselijke samenleving

Hogere temperaturen en extreme droogte

De hogere temperaturen op aarde gaan vaak gepaard met perioden van droogte met nadelige gevolgen voor de menselijke samenleving; oogsten mislukken en vee sterft. Het gevolg is voedselschaarste. Ook de beschikbaarheid van water, voor gebruik als drinkwater en voor irrigatie in de landbouw, neemt af. De productie van duurzame elektriciteit, opgewekt met waterkrachtcentrales, neemt ook af door het lage waterpeil in stuwmeren. Veel belangrijke meren vallen droog met ernstige gevolgen voor de bevolking rond deze meren. De drinkwatervoorziening loopt gevaar, de visvangst loopt terug en de landbouw wordt bemoeilijkt door de afnemende hoeveelheid water voor irrigatie. Een gevolg is dat de bevolking wegtrekt van de opdrogende meren en daarmee deel uit gaan maken van de groeiende stroom klimaatvluchtelingen [National Geographic].

De toerismesector kan onder druk komen te staan omdat toeristen hete regio's kunnen gaan mijden. De stijgende bosbrandfrequentie in het Middellandse Zeegebied wordt voor een deel toegeschreven aan de langere en drogere zomers daar en doet het toerisme geen goed. Het jaar 2007 was wat dat betreft rampzalig. In Italië en Griekenland vielen meer dan 64 doden bij hevige bosbranden. Verder kunnen skigebieden in de winter minder aantrekkelijk zijn als gevolg van het uitblijven van sneeuw. Het gevolg is economische schade in de traditionele toeristengebieden in zuidelijk Europa. De toeristenindustrie aan rivieren, meren en kusten kan schade ondervinden door explosieve algengroei bij extreme hitte [Volkskrant], [IPCC], [National Geographic].

Gevolgen in Europa

Water- en elektriciteitsvoorziening. In perioden van grote droogte kan de watervoorziening aan bevolkingscentra in gevaar komen. Ook de kwaliteit van het drinkwater wordt bedreigd omdat de invloed van lozingen op het oppervlaktewater sterker wordt, door de lagere wateraanvoer. In 2017 trad rond het Middellandse zeegebied de ergste droogte op sinds tweehonderd jaar. In Rome ging daardoor de watervoorziening aan de stad op rantsoen. De laatste jaren vallen stuwmeren in Spanje droog met gevolgen voor de elektriciteitsvoorziening. In 2018 en 2020 ondervond Nederland de gevolgen van een periode met grote droogte. De bevolking werd gevraagd om zuinig met water te zijn [Volkskrant].

Scheepvaart. De droge zomer van 2018 in midden Europa had lage waterstanden in de rivieren tot gevolg. De Rijn bij Lobith bereikte eind oktober het laagste peil ooit en zou nog verder zakken. De scheepvaart ondervond ernstige hinder van de droogte. De IJssel en de Rijn waren nauwelijks meer te bevaren voor schepen. De schepen konden maar voor een derde beladen worden omdat ze anders vast kwamen te zitten. Op de IJssel was op een deel de vaargeul zo smal dat schepen elkaar daar niet konden passeren en op elkaar moesten wachten. De Boven-Rijn tussen Keulen en Koblenz was niet meer bevaarbaar voor grote schepen [Volkskrant].

Landbouw en natuur. Perioden met hittegolven en grote droogte hebben grote invloed op de landbouw en de natuur. De landbouwopbrengsten in zuidelijk Europa nemen af als gevolg van hogere temperaturen en langere droge perioden. In 2018 en 2020 ondervond Nederland de gevolgen van een periode met grote droogte, met schadelijke gevolgen voor de landbouw. De economische schade door de droogte in 2018 werd geraamd op 900 tot 1650 miljoen euro. De grootste schade werd geleden in de landbouw en de scheepvaart. De natuur had ernstig te leiden aan het tekort aan regen, meren en vennen vielen droog met gevolgen voor de flora en fauna in en rond de meertjes. Door de droogte was er minder voedsel voor dieren te vinden met sterfte tot gevolg. Vooral hoogveengebieden hebben te leiden van de droogte. Tot midden 2019 was er nog steeds sprake van een neerslagtekort vooral in het midden en oosten van het land. De droogte in begin 2020 had, in natuurgebieden in Limburg, Brabant en Overijssel, een aantal hevige natuurbranden tot gevolg met veel schade aan de flora en fauna daar. Ook de zomer van 2020 was droog. Op de hoge zandgronden van de Veluwe vielen beken droog met schade aan de flora en fauna tot gevolg. Vissen werden verplaatst naar beken waar nog wel water in stond. In veel gebieden was een sproeiverbod van kracht. Waterschappen zetten noodpompen in om water naar de landbouwgronden te transporteren. Door het natte voorjaar van 2021 is het neerslagtekort nu grotendeels verdwenen. Niettemin is zijn door de droogte bepaalde natuurgebieden onherstelbaar beschadigd. In 2017 trad rond het Middellandse zeegebied de ergste droogte op sinds tweehonderd jaar. De laatste jaren vallen stuwmeren in Spanje droog met gevolgen voor de landbouw. De stijgende temperaturen en de droogte leiden tot een afname van wijngaarden. Wijngaarden verplaatsen zich meer naar het noorden waar het minder warm en minder droog is. [Volkskrant], [IPCC].

Huizen. Door de lage grondwaterstand in Nederland in 2018 als gevolg van extreme droogte, droogde het kleipakket waarop huizen zijn gebouwd uit, met verzakking van huizen tot gevolg. Doordat de verzakking niet gelijkmatig is scheuren muren en vloeren van woningen. In 2020 is geconstateerd dat de bodem in veel delen van het land sneller daalt dan gedacht. Dit veroorzaakt schade aan straten, bruggen, rioleringen en leidingen. De schade wordt geschat op 2 tot 6 miljard euro voor de komende 30 jaar. De schade aan woningen valt ook hoger uit dan verwacht; 80 miljard euro. Ongeveer een miljoen huizen zullen in de komende dertig jaar opnieuw gefundeerd moeten worden [Volkskrant].

Bosbranden. Droogte die gepaard gaat met hittegolven leidt tot bosbranden met doden en zware economische schade tot gevolg. Nederland had begin juni 2018 plaatselijk te maken met ernstige wateroverlast, daarna landelijk gevolgd door een van de ernstigste droogteperiode sinds het begin van de metingen in 1901 met veel natuurbranden en een verdorde natuur tot gevolg. De droogte in begin 2020 had, in Limburg, Brabant en Overijssel, een aantal hevige natuurbranden tot gevolg met veel schade aan de flora en fauna daar. In Limburg moest het dorp Herkenbosch worden geëvacueerd vanwege de rookontwikkeling en het gevaar van koolmonoxide. In 2012 waren er hevige bosbranden in Spanje en Griekenland waarbij honderden mensen hun huizen moesten verlaten. In 2018 waren er opnieuw hevige bosbranden in Griekenland door de droogte en de hoge temperaturen. Er waren tenminste 91 doden te betreuren, veel huizen en gebouwen werden door het vuur verwoest. Door een langdurige hittegolf in Zweden en Noorwegen ontstonden in midden Zweden in 2014 de ernstigste bosbranden sinds veertig jaar. De bosbranden woedden meer dan zeven dagen, eiste een mensenleven en meer dan 1200 mensen werden geëvacueerd. In Portugal leidde hitte en de droogte in 2017 tot hevige bosbranden waarbij in totaal 112 mensen in de vlammen omkwamen. In 2019 waren er ook zware bosbranden waarbij een aantal mensen gewond raakten. Aan de Franse Rivièra woeden er in 2017 bosbranden waardoor 12.000 mensen, inwoners en vakantiegangers, moesten worden geëvacueerd [Volkskrant].

Gevolgen in de rest van de wereld

Wereldwijd. Het wereldwijde oppervlak aan woestijnen neemt de laatste jaren sterk toe, vooral in het zuiden van Afrika, het centrale deel van Noord Amerika en het Middellandse zeegebied [IPCC].

Rusland beleefde in 2010 een hete droge zomer. De bodem droogde uit met als gevolg verminderde of mislukte oogsten en bosbranden. Er vielen meer dan honderd doden te betreuren. De bosbranden in Siberië waren in 2019 groter dan normaal doordat de temperatuur daar gemiddeld acht graden hoger dan normaal was. Inwoners van de getroffen gebieden hadden ademhalingsproblemen door de hevige rookontwikkeling [Volkskrant].

Iran. In Iran heerst de laatste zeven jaren een extreme droogte. Rivieren en meren zijn opgedroogd, woestijnvorming is in volle gang en landbouwgrond wordt onvruchtbaar. Meer dan 15% van de pistachenotenbomen in de provincie Kerman is inmiddels afgestorven [Volkskrant].

Afrika. In noordelijk Afrika (van Nigeria tot Jemen) worden miljoenen mensen met hongersnood bedreigd door extreme droogte. Door het gebrek aan water sterft het vee, mislukken oogsten en vertrekken mensen naar de stad of naar vluchtelingenkampen. In Somaliland bijvoorbeeld heeft het de afgelopen 3 jaar niet meer geregend. Het gevolg is dat 80% van het vee is gestorven. Het Tsjaadmeer in Afrika, eens het zesde grootste meer op aarde, is in de afgelopen veertig jaar vrijwel verdwenen. In de hoorn van Afrika worden miljoenen mensen met hongersnood bedreigd. De stuwmeren rond Kaapstad, die dienen voor de watervoorziening aan de stad, stonden begin 2018 vrijwel droog na drie droge winters op een rij. Het werd verboden om auto's te wassen en het gazon te sproeien, boeren moesten hun waterverbruik met 60% reduceren, per persoon mocht maar 50 liter water per dag worden gebruikt. Dezelfde problemen spelen in de grote steden in het noordwesten van India, het noordoosten van China en in Californië. [Volkskrant].

Noord Amerika zuchtte in 2012 onder extreme droogte met gevolgen voor de voedsel- en de energievoorziening. In het zuidwesten van de Verenigde Staten is het in de laatste 12 eeuwen niet zo droog geweest als in de afgelopen vier jaar. De bevolking staat onder druk om zuiniger met water om te gaan. De Colorado rivier kan nog nauwelijks aan de watervraag voldoen. Californië wordt, vanaf 2014 tot en met 2020, elk jaar geteisterd door hevige bosbranden. In 2017 kwamen zeker 13 mensen om. Tienduizenden mensen moesten hun woningen verlaten en werden geëvacueerd. Tientallen huizen en gebouwen werden door brand verwoest. De bosbranden in 2018 waren de meest schadelijke in de geschiedenis van de staat. In 2018 werden minstens 95 mensen gedood en tienduizenden mensen werden geëvacueerd. Bijna 14.000 huizen werden verwoest en duizenden andere gebouwen waaronder bedrijfspanden. De bosbranden richtte voor ongeveer 17 miljard dollar aan schade aan. In 2020 breidden de bosbranden zich tot de staten Californië, Oregon en Washington. Er woedden honderd branden, een gebied tenminste zo groot als driekwart van Nederland (twee miljoen hectare) is in de as gelegd. Dertigduizend brandweerlieden waren betrokken bij de bestrijding van het vuur. Er vielen tenminste dertig doden, 500.000 mensen werden geëvacueerd. Een groot aantal branden wordt veroorzaakt door blikseminslagen. Verwacht wordt dat, door de klimaatverandering, grote delen van het westen en het midden van de Verenigde Staten in komende jaren te maken zullen krijgen met extreme droogte [Volkskrant].

Azië. India zuchtte in 2012 onder extreme droogte met gevolgen voor de voedsel- en de energievoorziening. Indonesië leed in 2015 aan een ernstige droogte. Rijstoogsten mislukten en het water in stuwmeren, voor elektriciteitsopwekking met waterkracht en voor irrigatie, stonden alarmerend laag. Behalve als gevolg van hittegolven kunnen sterftecijfers ook gaan stijgen door ondervoeding en hevige bosbranden [Volkskrant].

Australië en Nieuw Zeeland. De hittegolf in 2009 in het zuiden van Australië had meer dan 300 doden tot gevolg. De bosbranden tijdens de hittegolf leidde tot 173 doden, vernielden meer dan 2000 gebouwen en duizenden hectaren bos werden verwoest. Ook in 2013 heerste er een hittegolf, met temperaturen van ver boven de 45 oC, die eveneens gepaard ging met talloze bosbranden. De maanden van oktober 2012 tot en met september 2013 waren in Australië de warmste maanden ooit gemeten. De bosbranden in 2014 waren de ergste in 30 jaar maar werden overtroffen door de bosbranden in 2019 veroorzaakt door langdurige droogte, veel wind en uitzonderlijk hoge temperaturen. Aan het begin van de zomer, in november 2019, woedde er al meer dan 120 ernstige, oncontroleerbare, bosbranden, bij temperaturen boven de 40 oC. In december 2019 woedden er 200 grote branden. De bosbranden hielden aan tot februari 2020. De rookontwikkeling was zo hevig dat het overdag donker werd. Twaalf miljoen hectare bos werd verwoest. Meer dan 30 mensen kwamen in de vlammen evenals 4.000 stuks vee. Zeker 3.500 woningen en talloze gebouwen werden in de as gelegd. Tienduizenden Australiërs zaten zonder elektriciteit. Tenminste 8000 koala's kwamen om het leven, daarnaast een miljard andere wilde dieren zoals zoogdieren, vogels en reptielen; insecten en andere kleine dieren niet meegerekend. De stad Sydney had weken last van de rook van de bosbranden. Activiteiten in de open lucht werden zoveel mogelijk afgelast. De bosbranden hielden aan tot begin februari, toen vielen er zware regenbuien die de branden grotendeels doofden. In 2019 woedde in Nieuw Zeeland de ergste bosbrand in vijftig jaar. Rond de 3000 mensen moesten worden geëvacueerd [Volkskrant].

Oorlog in Syrië

Onderzoekers hebben vastgesteld dat droogte als gevolg van klimaatverandering heeft bijgedragen aan het ontstaan van de oorlog in Syrië. Het is een van de invloeden die tot de oorlog leidde, andere zijn de sterke bevolkingsgroei, te kort schietend waterbeheer en de onvrede onder de bevolking. Sinds 1900 is de temperatuur in de landbouwgebieden in Syrië met 1,0 tot 1,2 graden gestegen en is de neerslaghoeveelheid met 10 procent afgenomen. Tussen 2007 en 2010 leidde dit tot een ernstige droge periode waardoor oogsten mislukten. Werkeloze boeren trokken naar de steden. De armoede, de werkeloosheid en de overbevolking in de steden voedden de onrust die uiteindelijk leidde tot de opstand tegen het bewind in Syrië. Dit was het begin van een oorlog die nog steeds voortduurt [Volkskrant].

Onlusten in Nigeria

In Nigeria zijn gewapende onlusten ontstaan tussen islamitische herders en christelijke boeren. In het noorden van Nigeria zijn door de droogte een groot deel van de velden, waar de herders hun vee lieten grazen, in woestijn veranderd. De herders trekken noodgedwongen naar het zuiden waar ze stuiten op christelijke boeren. Daar lopen de etnische en religieuze spanningen op met als resultaat gewapende conflicten waarbij tientallen doden vielen. In 2018 zijn honderdduizend mensen zijn op de vlucht geslagen voor het geweld [Volkskrant].