Extreme droogte en de invloed op de menselijke samenleving

Hogere temperaturen en extreme droogte

De hogere temperaturen op aarde gaan vaak gepaard met perioden van droogte, met nadelige gevolgen voor de menselijke samenleving. Hittegolven en bosbranden leiden tot hogere sterftecijfers. Problemen met droogte spelen in de grote steden in het noordwesten van India en het noordoosten van China. Perioden met hittegolven en grote droogte hebben grote invloed op de landbouw en de natuur. Bij droogte neemt de beschikbaarheid van water, voor gebruik als drinkwater en voor irrigatie in de landbouw, af; oogsten mislukken en vee sterft. Het gevolg is voedselschaarste en ondervoeding, wat leidt tot hogere sterftecijfers. In perioden van grote droogte kan de watervoorziening aan bevolkingscentra in gevaar komen. Ook de kwaliteit van het drinkwater wordt bedreigd omdat de invloed van lozingen op het oppervlaktewater, door de lagere wateraanvoer, sterker wordt. De productie van hernieuwbare elektriciteit, opgewekt met waterkrachtcentrales, neemt ook af door het lage waterpeil in stuwmeren. Veel belangrijke meren vallen droog met ernstige gevolgen voor de bevolking rond deze meren. De drinkwatervoorziening loopt gevaar, de visvangst loopt terug en de landbouw wordt bemoeilijkt door de afnemende hoeveelheid water voor irrigatie. Een gevolg is dat de bevolking wegtrekt van de opdrogende meren en daarmee deel uit gaan maken van de groeiende stroom klimaatvluchtelingen [IPCC], [National Geographic].

De toerismesector in hete regio's kan onder druk komen te staan omdat toeristen deze regio's kunnen gaan mijden. De stijgende bosbrandfrequentie in het Middellandse Zeegebied wordt voor een deel toegeschreven aan de langere en drogere zomers daar en doet het toerisme geen goed. Het jaar 2007 was wat dat betreft rampzalig. In Italië en Griekenland vielen meer dan 64 doden bij hevige bosbranden. De toeristische sector kreeg in 2021 in Griekenland een klap omdat duizenden toeristen gebieden met bosbranden verlieten. Het klimaat in de Middellandse Zee warmt anderhalf keer sneller op dan gemiddeld waardoor een temperatuur van ongeveer 50oC, later deze eeuw, geen uitzondering meer zal zijn. In de winter kunnen skigebieden minder aantrekkelijk zijn als gevolg van het uitblijven van sneeuw. Het gevolg is economische schade in de traditionele toeristengebieden in zuidelijk Europa. De toeristenindustrie aan rivieren, meren en kusten kan schade ondervinden door explosieve algengroei bij extreme hitte [Volkskrant], [IPCC], [National Geographic].

Droogte wereldwijd en de gevolgen voor de menselijke samenleving

Onderstaande tabellen geven een overzicht van de droogteperioden die, de laatste jaren, diverse werelddelen hebben getroffen en wat de gevolgen van de droogten waren voor de mensen die door de droogte werden getroffen. Ook in Nederland komen lange perioden van weinig regenval voor, met schadelijke gevolgen voor de bebouwing, de scheepvaart, de landbouw en de natuur.

Europa
Jaar Land Gevolgen voor mensen
2012 Spanje bosbranden, honderden mensen moesten hun huizen verlaten
2012 Griekenland droogte, hevige bosbranden
2014 Zweden, midden een dode, meer dan 1200 mensen geëvacueerd
2017 Frankrijk, Rivièra bosbranden, 12.000 mensen, inwoners en vakantiegangers, geëvacueerd
2017 Portugal hevige bosbranden, 114 mensen kwamen in de vlammen om
2018 Duitsland Boven-Rijn tussen Keulen en Koblenz niet meer bevaarbaar voor grote schepen
2018 Griekenland tenminste 91 doden, veel huizen en gebouwen door het vuur verwoest, honderden mensen moesten hun huizen verlaten
2019 Portugal hevige bosbranden, een aantal mensen raakten gewond
2021 Frankrijk, zuiden bosbranden, twaalf campings werden geëvacueerd
2021 Griekenland twee doden, hele dorpen verwoest door het vuur, duizenden toeristen verlieten gebieden met bosbranden
2021 Turkije bosbranden, 8 doden, duizenden toeristen en inwoners geëvacueerd
2021 Italië bosbranden, twee doden, vele hectaren bos, weilanden en olijfgaarden verbrand, oogsten vernietigd
2021 Albanië bosbranden, veel schade

Droogte die gepaard gaat met hittegolven leidt vaak tot bosbranden met doden en zware economische schade tot gevolg. De landbouwopbrengsten in zuidelijk Europa nemen af als gevolg van hogere temperaturen en langere droge perioden. In Spanje leiden de stijgende temperaturen en de droogte tot een afname van wijngaarden. Wijngaarden verplaatsen zich meer naar het noorden waar het minder warm en minder droog is. De droogte in 2012 in Spanje leidde tot hevige bosbranden, stuwmeren vielen droog met nadelige gevolgen voor de elektriciteitsvoorziening en de landbouw. In 2017 trad rond het Middellandse zeegebied de ergste droogte op sinds tweehonderd jaar. De droge zomer van 2018, in midden Europa, had lage waterstanden in de rivieren tot gevolg. De scheepvaart ondervond ernstige hinder van de droogte. Een hittegolf, die meer dan een week duurde, teisterde in 2021 het zuidoosten van Europa met temperaturen boven de 45 graden. In Griekenland heerste de langste hittegolf sinds de jaren tachtig, het was 45 oC overdag 30 oC in de nacht, bosbranden bedreigde Athene. Duizenden hectaren bos werden door bosbranden vernietigd. De toeristische sector kreeg ook een klap omdat toeristen gebieden met bosbranden verlieten. Duizenden bijenkorven werden door bosbranden verwoest. De bijen haalden hun honing uit pijnbomenbossen, die ook waren verbrand. De bijenkorfhouders overwegen om hun bijenkorven naar het noorden te verplaatsen. Ze zouden dan tot de eerste klimaatvluchtelingen van Europa horen. In Turkije ontstonden, in 2021, meer dan tweehonderd bosbranden, aangewakkerd door de harde wind. Duizenden mensen werden geëvacueerd, dorpen en kuuroorden werden ontruimd, duizenden woningen werden verwoest [Volkskrant].

Afrika
Jaar Land Gevolgen
2018 Zuid-Afrika, rond Kaapstad watervoorziening aan Kaapstad in gevaar
2021 hoorn van Afrika miljoenen mensen met hongersnood bedreigd
2021 Madagaskar voor 1,1 miljoen mensen dreigt hongersnood, zeker 14 duizend mensen zijn ondervoed
2021 Algerije hevige bosbranden, tenminste 65 mensen kwamen om het leven

In noordelijk Afrika (van Nigeria tot Jemen) worden miljoenen mensen met hongersnood bedreigd door extreme droogte. Het Tsjaadmeer is in de afgelopen veertig jaar vrijwel verdwenen. Door het gebrek aan water sterft het vee, mislukken oogsten en vertrekken mensen naar de stad of naar vluchtelingenkampen. In Somaliland bijvoorbeeld heeft het de afgelopen 3 jaar niet meer geregend. Het gevolg is dat 80% van het vee is gestorven. In de hoorn van Afrika worden miljoenen mensen met hongersnood bedreigd. Begin 2018 stonden de stuwmeren rond Kaapstad, die dienen voor de watervoorziening aan de stad, vrijwel droog na drie droge winters op een rij. Het werd verboden om auto's te wassen en het gazon te sproeien, boeren moesten hun waterverbruik met 60% reduceren, per persoon mocht maar 50 liter water per dag worden gebruikt. Madagaskar leidt onder de grootste droogte sinds 40 jaar. Regens zijn al drie jaar uitgebleven, sprinkhanen eten de schamele oogsten op, vee is doodgegaan en de grond van onbeplante akkers wordt weggeblazen, met stofstormen tot gevolg. Veel rivieren en waterbronnen zijn permanent opgedroogd. De droogte is niet zozeer een gevolg van klimaatverandering maar van een combinatie van natuurlijke klimaatvariabiliteit en armoede [Volkskrant].

Noord-Amerika
Jaar Land Gevolgen
2012 Noord-Amerika extreme droogte, gevolgen voor de voedsel- en de energievoorziening
2017 Verenigde Staten, Californië bosbranden, 13 doden, tienduizenden mensen geëvacueerd, tientallen huizen en gebouwen door brand verwoest
2018 Verenigde Staten, Californië bosbranden, 95 mensen gedood, tienduizenden mensen geëvacueerd, 14.000 huizen verwoest
2020 Verenigde Staten, Californië bosbranden, tientallen doden, honderdduizenden mensen geëvacueerd
2020 Verenigde Staten, Oregon bosbranden, tientallen doden, honderdduizenden mensen geëvacueerd
2020 Verenigde Staten, Washington bosbranden, tientallen doden, honderdduizenden mensen geëvacueerd
2021 Verenigde Staten, Californië bosbranden, de grootste ooit in de staat Californië
2021 Verenigde Staten, Oregon bosbranden, 100 doden, zeventig huizen gingen in de vlammen op, tweeduizend huishoudens geëvacueerd
2021 Canada, westen hitte en droogte, hevige bosbranden, honderden mensen verloren het leven

In het zuidwesten van de Verenigde Staten is het in de laatste 12 eeuwen niet zo droog geweest als in de afgelopen vier jaar. De bevolking staat onder druk om zuiniger met water om te gaan. De Colorado rivier kan nog nauwelijks aan de watervraag voldoen. Californië wordt vanaf 2014, elk jaar geteisterd door hevige bosbranden. De bosbranden in 2018 waren de meest schadelijke in de geschiedenis van de staat. Bijna 14.000 huizen werden verwoest en duizenden andere gebouwen waaronder bedrijfspanden. De bosbranden richtte voor ongeveer 17 miljard dollar aan schade aan. In 2020 breidden de bosbranden zich uit van Californië tot de staten Oregon en Washington. Er woedden honderden branden, een gebied tenminste zo groot als driekwart van Nederland (twee miljoen hectare) werd in de as gelegd. Dertigduizend brandweerlieden waren betrokken bij de bestrijding van het vuur. Er vielen meer dan dertig doden, 500.000 mensen werden geëvacueerd. Ook in 2021 woeden er hevige bosbranden in Californië en Oregon. Een groot aantal branden werd veroorzaakt door blikseminslagen. De bosbranden in 2021 waren de grootste in de geschiedenis van de staat Californië, meer dan 312.000 hectare werd in de as gelegd. In Oregon liepen, tijdens twee hittegolven, de temperaturen op tot 47 graden, meer dan honderd mensen kwamen om door de hitte. In 2021 heerste er een hittegolf in het westen van Canada met temperaturen tot bijna 50 graden. Het dorp Lytton werd bijna geheel verwoest door de bosbranden. De extreme situatie in Canada, waar de warmterecords drie dagen achtereen werden verbroken, werd niet door de weermodellen voorspeld, niemand had dit zien aankomen [Volkskrant].

Azië
Jaar Land Gevolgen
2010 Rusland droge zomer, verminderde of mislukte oogsten, meer dan honderd doden
2012 India extreme droogte met gevolgen voor de voedsel- en de energievoorziening
2015 Indonesië ernstige droogte; rijstoogsten mislukten, water in stuwmeren alarmerend laag
2019 Rusland, Siberië bosbranden, hevige rookontwikkeling, mensen kregen ademhalingsproblemen
2021 Iran landbouwgrond wordt onvruchtbaar, lagere opbrengsten bij pistachenotenteelt
2021 Rusland, Siberië hoge temperaturen, hevige bosbranden

Indonesië leed in 2015 aan een ernstige droogte. Rijstoogsten mislukten en het water in stuwmeren, voor elektriciteitsopwekking met waterkracht en voor irrigatie, stonden alarmerend laag. In Iran heerst de laatste zeven jaren een extreme droogte. Rivieren en meren zijn opgedroogd, woestijnvorming is in volle gang en landbouwgrond wordt onvruchtbaar. Meer dan 15% van de pistachenotenbomen in de provincie Kerman is inmiddels afgestorven. Protesten tegen het watertekort worden door de autoriteiten met geweld neergeslagen en hebben aan minstens acht mensen het leven gekost. In 2019 waren de bosbranden in Siberië groter dan normaal doordat de temperatuur daar gemiddeld acht graden hoger dan normaal was. Inwoners van de getroffen gebieden hadden ademhalingsproblemen door de hevige rookontwikkeling. Ook in 2021 woedden er hevige bosbranden in Siberië. De bosbranden nemen de laatste jaren toe en de temperatuur steeg naar meer dan 10 graden boven normaal [Volkskrant].

Australië en Nieuw Zeeland
Jaar Land Gevolgen
2009 Australië, oosten en zuiden hittegolven, 300 doden; bosbranden, 173 doden, meer dan 2000 gebouwen vernielt, duizenden hectaren bos verwoest
2013 Australië, oosten en zuiden hittegolven, talloze bosbranden
2014 Australië, oosten en zuiden hittegolven, ergste bosbranden in 30 jaar
2019 Australië, oosten en zuiden bosbranden, 30 doden, 4.000 stuks vee gedood, zeker 3.500 woningen en talloze gebouwen verwoest
2019 Nieuw Zeeland ergste bosbrand in vijftig jaar, 3000 mensen geëvacueerd

De maanden van oktober 2012 tot en met september 2013 waren in Australië de warmste maanden ooit gemeten. De bosbranden in 2014 waren de ergste in 30 jaar maar werden overtroffen door de bosbranden in 2019. Deze werden veroorzaakt door langdurige droogte, veel wind en uitzonderlijk hoge temperaturen. Aan het begin van de zomer, in november 2019, woedde er al meer dan 120 ernstige, oncontroleerbare, bosbranden, bij temperaturen boven de 40 oC. In december 2019 woedden er meer dan 200 grote branden. Er kwamen tientallen mensen in de vlammen om en er was veel schade. Tienduizenden Australiërs zaten zonder elektriciteit. De rookontwikkeling was zo hevig dat het overdag donker werd. De stad Sydney had weken last van de rook van de bosbranden. Activiteiten in de open lucht werden zoveel mogelijk afgelast. Twaalf miljoen hectare bos werd verwoest. Tenminste 8000 koala's kwamen om het leven, daarnaast honderden miljoenen andere wilde dieren zoals zoogdieren, vogels en reptielen; insecten en andere kleine dieren niet meegerekend. De bosbranden hielden aan tot begin februari 2020, toen vielen er zware regenbuien die de branden grotendeels doofden [Volkskrant].

Oorlog in Syrië

Onderzoekers hebben vastgesteld dat droogte als gevolg van klimaatverandering heeft bijgedragen aan het ontstaan van de oorlog in Syrië. Het is een van de invloeden die tot de oorlog leidde, andere zijn de sterke bevolkingsgroei, te kort schietend waterbeheer en de onvrede onder de bevolking. Sinds 1900 is de temperatuur in de landbouwgebieden in Syrië met 1,0 tot 1,2 graden gestegen en is de neerslaghoeveelheid met 10 procent afgenomen. Tussen 2007 en 2010 leidde dit tot een ernstige droge periode waardoor oogsten mislukten. Werkeloze boeren trokken naar de steden. De armoede, de werkeloosheid en de overbevolking in de steden voedden de onrust die uiteindelijk leidde tot de opstand tegen het bewind in Syrië. Dit was het begin van een oorlog die nog steeds voortduurt [Volkskrant].

Onlusten in Nigeria

In Nigeria zijn gewapende onlusten ontstaan tussen islamitische herders en christelijke boeren. In het noorden van Nigeria zijn door de droogte een groot deel van de velden, waar de herders hun vee lieten grazen, in woestijn veranderd. De herders trekken noodgedwongen naar het zuiden waar ze stuiten op christelijke boeren. Daar lopen de etnische en religieuze spanningen op met als resultaat gewapende conflicten waarbij tientallen doden vielen. In 2018 zijn honderdduizend mensen zijn op de vlucht geslagen voor het geweld [Volkskrant].

De verwachting voor de komende jaren

Met toenemende opwarming van de aarde worden de stijging van de frequentie en de intensiteit van droogten groter. Elke extra 0,5oC opwarming van de aarde veroorzaakt bijvoorbeeld duidelijk waarneembare toename aan droogten in bepaalde regio's. Dat betekent dat er slachtoffers zullen blijven vallen als gevolg van perioden met droogte en de bosbranden die daarbij kunnen ontstaan [IPCC].