Gevolgen van klimaatverandering in Nederland

Klimaatverandering in Nederland

Nederland heeft de gevolgen van een veranderend klimaat ondervonden. Het Nederlandse klimaat wordt warmer. Aan de ene kant kunnen er plaatselijk zware regen- en onweersbuien optreden met wateroverlast tot gevolg. Aan de andere kant zijn er perioden van ernstige droogte met gevolgen voor de menselijke samenleving in Nederland.

Temperaturen in Nederland

Het klimaat in Nederland wordt warmer. De gevolgen van hiervan beginnen duidelijk voelbaar te worden; er worden de laatste jaren regelmatig temperatuurrecords gebroken. Hieronder een overzicht met verschillende temperatuurrecords die de laatste jaren zijn verbroken [KNMI].

Temperatuurrecords
Jaar Tijdvak Temperatuurrecord
2001 oktober oktober was met 14,2 oC, bijna vier graden warmer dan normaal
2005 herfst warmste herfst in drie eeuwen
2006 juli warmste maand sinds het begin van de temperatuurmetingen in 1706, gemiddeld 22,3 oC, normaal 17,4 oC
2006 september een van de warmste maanden sinds driehonderd jaar, alleen 1947 en 2003 waren warmer
2006 oktober gemiddeld 13,6 oC, ruim drie graden warmer dan normaal
2006/2007 winter een van de warmste winters sinds drie eeuwen
2013/2014 winter op één na de zachtste winter sinds het begin van de metingen, gemiddelde temperatuur 6,0 oC, normaal is 3,4 oC
2014 jaar warmste jaar in de Bilt, gemiddelde temperatuur 11,7 oC, normaal is 10,1oC
2015 december warmste wintermaand ooit gemeten, gemiddeld 9,5 oC, vorig record 7,3 oC
2018 zomer warmste zomer sinds de start van temperatuurmetingen in 1706, gemiddelde temperatuur 18,9 oC, normaal is 17,0 oC
2018 27 juli warmste gemiddelde dagtemperatuur ooit (gemeten over 24 uur), 29,7 oC
2019 16 februari warmste gemiddelde winterdagtemperatuur ooit (gemeten over 24 uur), 13,1 oC
2019 2 juni warmste gemiddelde dagtemperatuur ooit (gemeten in de Bilt over 24 uur), 30 oC
2019 juni warmste maand ooit; de gemiddelde temperatuur lag 2,5 oC boven normaal
2019 26 juli hoogste temperatuur gemeten in Nederland; 40,7 oC
2019/2020 winter warmste winter ooit, gemiddelde temperatuur 6,4 oC, normaal is 3,4 oC
2020 15 september warmste gemiddelde dagtemperatuur ooit (gemeten over 24 uur), 35,1 oC
2020 2 november warmste gemiddelde dagtemperatuur ooit (gemeten over 24 uur), 19,3 oC
2020 jaar warmste jaar in de Bilt, gemiddelde temperatuur 11,7 oC, normaal is 10,1oC
2020 jaar maximum temperatuur 229 aaneengesloten dagen, vanaf 1 april tot 16 november, niet onder de 10 oC

Uit bovenstaande blijkt dat er de laatste jaren, door de toename van de hoeveelheid broeikasgassen in de atmosfeer, regelmatig temperatuurrecords worden gebroken. Juli 2006 was de warmste maand sinds het begin van de temperatuurmetingen in ons land in 1706. De gemiddelde temperatuur in deze maand was met 22,3 graden maar liefst 4,9 graden hoger dan normaal. De warmste jaren in de Bilt waren 2014 en 2020. De gemiddelde temperatuur was 11,7 oC terwijl het langjarig gemiddelde op 10,1 oC ligt. Andere warme jaren, in de top vijf van warme jaren, waren 2017, 2018 en 2019. De winter van 2019/2020 was een van de warmste ooit. Door het extreem zachte weer liep de ontwikkeling van planten en dieren in de lente weken voor op de gemiddelde ontwikkeling van de afgelopen jaren. In 2020 is de maximum temperatuur 229 aaneengesloten dagen niet onder de 10 oC geweest. Dat is een nieuw record. Het vorige record stamt uit 2011, toen waren het 227 dagen [KNMI].

Hittegolven in Nederland

Door de toenemende temperaturen treden er ook meer hittegolven op. Er is sprake van een hittegolf als de maximale temperatuur minimaal 5 dagen hoger ligt dan 25 oC en als er minimaal drie tropische dagen zijn met een temperatuur hoger dan 30 oC. Hieronder een overzicht met diverse hittegolven die Nederland hebben getroffen [KNMI].
Hittegolven
Jaar Tijdvak Hittegolven en hun gevolgen
2003 zomer hittegolf, 1400 tot 2200 doden
2006 zomer hittegolf, ongeveer 1000 doden
2015 december zeer warme wintermaand, omzetverlies van kledingwinkels
2018 zomer warmste zomer ooit, lagere omzetten van winkels voor huisinrichting en kleding
2019 juni, juli warmste zomermaanden ooit gemeten, weinig slachtoffers
2020 zomer hittegolf met de meest tropische dagen ooit, 600 mensen overleden

De laatste jaren ondervindt Nederland regelmatig hittegolven. In de hittegolven van 2003 en 2006 kwamen duizenden mensen meer om dan in een vergelijkbare periode zonder hittegolven. De extreme warme maand december van 2015 leidde tot omzetverlies van kledingwinkels, die met hun wintercollectie bleven zitten. Voor een aantal bedrijven leidde dat tot uitstel van betaling of zelfs tot faillissementen, later in 2016. De zomer van 2018 was de warmste zomer sinds 1706 en leverde twee hittegolven. In totaal werden er, in De Bilt, 45 zeer warme dagen gemeten tegen 25 normaal. Tijdens de twee hittegolven werden acht tropische dagen gemeten, terwijl vier normaal is. Meubel-, keuken-, woningtextiel-, bedden- en kledingwinkels meldden lagere omzetten als gevolg van het extreem warme weer. De zomer ging verder gepaard met een grote droogte, die leidde tot veel natuurbranden. Bij de hittegolven in 2018 en 2019 was er minder oversterfte, waarschijnlijk het gevolg van talloze hittemaatregelen, hitteplannen en hitteprotocollen. De zomer van 2020 kenmerkte zich door een hittegolf met de meest tropische dagen ooit gemeten in Nederland. De hittegolf duurde dertien dagen en telde negen tropische dagen. Vooral de temperatuur in de nacht was relatief hoog met minimum waarden boven de 20 oC. Dit leidde tot een oversterfte van 600 personen[Volkskrant].

Door de hogere temperaturen nemen diverse waterproblemen toe. Er is meer kans op botulisme. Water wordt ook meer verontreinigd door de groei van blauwalgen. Zwemmen in water, dat verontreinigd is met blauwalgen, kan gezondheidsproblemen veroorzaken. De visserij ondervindt gevolgen van de hogere temperatuur van het zeewater doordat soorten als kabeljauw en schol naar het noorden trekken, naar koeler water. Ook uit ander gedrag van dieren in de natuur blijkt dat het klimaat in Nederland veranderd. De landbouw, tuinbouw en veeteelt in Nederland krijgen te maken met een hogere ziektedruk omdat schadelijke insecten, larven en schimmels beter overleven bij hogere temperaturen [Volkskrant].

Stormen in Nederland

Onderstaande tabel geeft een overzicht van de zware stormen die, de laatste jaren, Nederland hebben getroffen en wat de gevolgen van deze stormen waren voor de mensen die de stormen ondergingen [Volkskrant].

Stormen
Jaar Soort storm Gevolgen
2018 zware zomerstorm straten onder water, hinder vliegverkeer
2019 zware storm bomen waaiden om, branden door blikseminslagen, huizen beschadigd, wateroverlast
2020 noodweer zware regenval, wegen onder water, wateroverlast, een dode door omvallende boom
2022 drie stormen Dudley, Eunice en Franklin 4 dodelijke slachtoffers, grote materiele schade, treinverkeer en luchtverkeer lag stil

De storm die 2019 in Nederland huis hield veroorzaakte veel schade; bomen waaiden om, huizen werden beschadigd, er was wateroverlast door overvloedige regenval, hagelbuien veroorzaakten schade door grote hagelstenen en er waren branden door blikseminslagen. De totale schade liep in de miljoenen euro's. Het extreme weer in 2022 was bijzonder. Nederland en omringende landen werden, binnen vijf dagen op een rij, geteisterd door drie stormen; Dudley, Eunice en Franklin. Eunice was de heftigste storm in vier jaar tijd. Er werden in het binnenland windstoten van windkracht 10 (100 km/uur) gemeten. Er vielen vier dodelijke slachtoffers [Volkskrant].

Neerslag in Nederland

Ook het neerslagpatroon is aan verandering onderhevig als gevolg van de klimaatverandering. In Nederland komen sinds de jaren '80 meer heviger regenbuien voor dan vroeger. Ook hagelbuien worden heviger en veroorzaken veel schade. In de negentiger jaren, werd Nederland verrast door flinke wateroverlast. In het rivierengebied kwamen zeer hoge waterstanden voor. De Betuwe werd eenmaal geëvacueerd omdat de dijken bijna bezweken. Sinds het begin van deze eeuw is het aantal dagen met flinke neerslag ruim verdubbeld, dit leidt tot wateroverlast [KNMI], [Volkskrant].

Regenval
Jaar Tijdvak Neerslag
1998 jaar natste jaar van de twintigste eeuw, landelijk gemiddelde neerslag 1055 mm, normaal is 792 mm
2006 augustus een record; in dertien dagen meer dan 50 mm regen, hoogste waarde sinds begin metingen in 1950
2013 herfst deze periode (september, oktober en november) hoort bij de vijf natste in ruim een eeuw
2013 oktober zeer nat met soms wateroverlast.
2014 zomer grote delen van Nederland kampten met wateroverlast door extreme regenval, veel materiele schade
2016 voorjaar extreem noodweer, hagelbuien; kassen, stallen en bedrijfsgebouwen zwaar beschadigd
2018 juni extreme regenval, plaatselijk wateroverlast, in Nieuwkoop 130 mm regen
2021 zomer wegen onbegaanbaar, woningen, horecazaken en winkels onder water, geen slachtoffers
2022 winter veel regen, hoge waterstand, fiets en wandelpaden onder water, stormvloedkeringen gesloten

In de zomer van 2014 kampten grote delen van Nederland met wateroverlast door extreme regenval. Er was veel materiele schade, onder andere aan woningen en auto's. In 2016 werden bij extreem noodweer, met hagelstenen zo groot als tennisballen, kassen, stallen en bedrijfsgebouwen zwaar beschadigd. Ook gewassen op het land hadden last van langdurige en hevige regenval, waardoor ze ten dele verloren gingen. Dit leidde tot een half miljard euro schade in de land- en tuinbouw. Verder moesten overal in het land straten en tunnels tijdelijk worden afgesloten, omdat ze onder water stonden. De zomer van 2018 was uitzonderlijk droog. Niettemin leidde in 2018 extreme regenval plaatselijk tot wateroverlast in delen van Nederland. Straten stonden blank, kelders liepen onder water en tunnels waren onbegaanbaar. Nieuwkoop spande de kroon met 130 mm regen. In 2021 veroorzaakte hevige regenval overstromingen in het stroomgebied van de Maas en de Geul in Zuid-Limburg. Wegen waren onbegaanbaar en woningen liepen onder water. Er vielen gelukkig geen slachtoffers. De overstromingen richtte grote schade aan. Nergens was de schade zo groot als in Valkenburg; 270 horecazaken en 180 winkels hebben daar wateroverlast gehad. De schade geschat op ruim 400 miljoen euro. De werkzaamheden aan de Maas hebben hun nut bewezen, alle dijken, eventueel versterkt met zandzakken, hielden het. Het water van de Maas in Nederland bleef binnen de dijken. Niettemin werden mensen uit woonwijken naast de Maas uit voorzorg geëvacueerd. In het kielzog van drie stormen in 2022, viel er veel regen die leidden tot hoge waterstanden en tot overlast. Verschillende stormvloedkeringen werden gesloten. Fiets en wandelpaden liepen onder water, vaarwegen werden afgesloten en de Overijsselse Vecht trad buiten haar oevers [Volkskrant].

Steeds meer gemeenten willen woningeigenaren dwingen om water ter plaatse op te vangen. Een gemeente overweegt de invoering van een tuintegeltaks om wateroverlast tegen te gaan. Met de zogenaamde 'stresstest klimaatadaptatie' onderzoeken gemeenten waar er, door hevige regenval, problemen kunnen ontstaan. Op basis daarvan bekijken ze, wat er kan worden aangepast om de overlast te verminderen [Volkskrant].

Droogte in Nederland

Naast perioden met extreme neerslag komen er in Nederland ook perioden met extreme droogten voor, met schadelijke gevolgen voor de landbouw, de natuur en de scheepvaart, gebouwen en de elektriciteitsopwekking,.

Droogte
Jaar Tijdvak Droogte
2003 jaar langdurige droogte, veendijken bezweken, fundering van gebouwen bedreigd, binnenscheepvaart stilgelegd
2015 jaar langdurige droogte, water in rivieren laag, binnenscheepvaart belemmerd, vrachtprijzen stijgen
2018 zomer ernstigste droogte ooit, nadelige gevolgen voor huizen, scheepvaart, landbouw, natuur
2020 voorjaar lange periode van droogte, hinder voor de scheepvaart, hevige natuurbranden in Limburg, Brabant en Overijssel
2020 zomer op de Veluwe vallen beken droog, in veel gebieden was een sproeiverbod van kracht

Nederland had begin juni 2018 plaatselijk te maken met ernstige wateroverlast, daarna landelijk gevolgd door een van de ernstigste droogteperiode sinds het begin van de metingen in 1901. De grondwaterstand daalde flink door het tekort aan regen. Tot midden 2019 was er nog steeds sprake van een neerslagtekort vooral in het oosten en midden van het land. Het neerslagtekort liep in 2020 verder op. Het voorjaar van 2020 was het droogste voorjaar in Nederland ooit gemeten. Ook de zomer van 2020 was droog. Het neerslagtekort liep in delen van de provincies Zeeland, Brabant, Limburg en Gelderland op tot 300 mm, wat extreem hoog is. De bevolking werd gevraagd om zuinig met water te zijn. Door het natte voorjaar van 2021 verdween het neerslagtekort grotendeels. Het neerslagtekort is vooral een gevolg van de toegenomen verdamping door de hogere temperaturen, meer zonuren en minder bewolking [Volkskrant].

Landbouw en natuur. De natuur had in 2018 ernstig te leiden aan het tekort aan regen; meren en vennen vielen droog met nadelige gevolgen voor de flora en fauna in en rond de meertjes. Door de droogte was er minder voedsel voor dieren te vinden, met sterfte tot gevolg. De droogte veroorzaakte veel natuurbranden en de natuur verdorde. Vooral hoogveengebieden hadden te leiden van de droogte. Tot midden 2019 was er nog steeds sprake van een neerslagtekort vooral in het midden en oosten van het land. De droogte in begin 2020 had, in Limburg, Brabant en Overijssel, een aantal hevige natuurbranden tot gevolg met veel schade aan de flora en fauna daar. In Limburg moest het dorp Herkenbosch worden geëvacueerd vanwege de rookontwikkeling en het gevaar van koolmonoxide. Ook de zomer van 2020 was droog. Op de hoge zandgronden van de Veluwe vielen beken droog met schadelijke gevolgen voor de flora en fauna. Vissen werden verplaatst naar beken waar nog wel water in stond. In veel gebieden was een sproeiverbod van kracht. Waterschappen zetten noodpompen in om water naar de landbouwgronden te transporteren [Volkskrant].

Scheepvaart. De langdurige droogte in 2003 leidde tot lage waterstanden in de rivieren, waardoor binnenvaartschepen werden stilgelegd. Door de droge zomer van 2018 bereikte de Rijn bij Lobith eind oktober het laagste peil ooit. De scheepvaart ondervond ernstige hinder van de droogte. De IJssel en de Rijn waren nauwelijks meer te bevaren; de schepen konden maar voor een derde beladen worden omdat ze anders vast kwamen te zitten. In de IJssel was op een deel de vaargeul zo smal, dat schepen elkaar daar niet konden passeren en op elkaar moesten wachten. De economische schade door de droogte werd geraamd op 900 tot 1650 miljoen euro. De grootste schade werd geleden in de landbouw en de scheepvaart [Volkskrant].

Gebouwen. De langdurige droogte in 2003 had een lage grondwaterstand tot gevolg, waardoor de fundering van gebouwen bedreigd werd. Er moesten maatregelen genomen worden om verzakking te voorkomen. Door de lage grondwaterstand in 2018 als gevolg van extreme droogte, droogde het kleipakket waarop huizen zijn gebouwd uit, met verzakking van huizen tot gevolg. Doordat de verzakking niet gelijkmatig is, scheuren muren en vloeren van woningen. In 2020 is geconstateerd dat de bodem in veel delen van het land sneller daalt dan gedacht. Dit veroorzaakt schade aan straten, bruggen, rioleringen en leidingen. De schade wordt geschat op 2 tot 6 miljard euro voor de komende 30 jaar. De schade aan woningen valt ook hoger uit dan verwacht; 80 miljard euro. Ongeveer één miljoen huizen zullen in de komende dertig jaar opnieuw gefundeerd moeten worden [Volkskrant].

Elektriciteitsvoorziening. De langdurige droogte en warmte in 2003 leidde tot hogere watertemperaturen, daardoor ondervonden elektriciteitscentrales problemen met hun koeling. In het ergste geval moesten de centrales worden stilgelegd omdat ze hun koelwater niet meer mochten lozen. Lozing van koelwater leidt anders tot te hoge watertemperaturen met als gevolg sterfte van planten, vissen en andere dieren in de rivier [Volkskrant].

Verwachting voor de komende jaren

De verwachting is dat, bij een toename van de concentratie broeikasgassen in de atmosfeer, de temperaturen in Nederland verder zullen stijgen. Tegen het einde van de eeuw kan de temperatuur in Nederland, zowel in de winter als in de zomer, ongeveer 4 graden hoger zijn dan nu, tenzij er maatregelen worden genomen om de broeikasgasemissies te beperken [KNMI].

De waargenomen toename van de neerslaghoeveelheden in de laatste honderd jaar wordt toegeschreven aan de optredende klimaatverandering door broeikasgassen. Bij een toenemende verwarming van de aarde neemt de hoeveelheid vocht die lucht kan bevatten toe. Er wordt dan ook voor Nederland een toename van extreme neerstag verwacht; de hoeveelheid extreme neerslag zal toenemen en de frequentie van extreme neerslag neemt toe [KNMI].

Er is nog geen bewijs dat deze droge perioden het gevolg zijn van klimaatverandering. De weerstatistieken laten wat dit betreft nog geen trend zien. Wel voorspellen klimaatmodellen dat in de toekomst droge perioden vaker zullen voorkomen [KNMI].